SOCIO, SOCIALA, SOCIETO

Giordano Moya Escayola.

Jen tri radikvortoj en Esperanto, kiuj havas propran signifon iom malsimila al la hispana lingvo. Socio tradukißas en la hispana per "sociedad", kaj tiu "sociedad" povas esti, laª la vortaro de la Akademio, kunveno pli malpli granda da personoj, familioj aª nacioj kaj tiel same komerca, geedza, kooperativa aª anonima societoj. Socio en Esperanto, laª PIV, en la unua signifo estas simila al la hispana: "Tuto da homoj, kunvivantaj pro komunaj interesoj kaj havante komunajn kutimojn kaj komunajn leßojn. En la adjektiva formo socia: 1. koncernanta la socion: la socia vivo, la sociaj sciencoj, la nuntempa socia stato, la granda pesto, kun ¤iu alia socia malfeli¤o. Tiuj esprimoj jam ne estas rekte tradukeblaj al Esperanto. En la hispana, rilate al la "sociedad" estas "social" kiu en Esperanto havas la du signifojn socian kaj socialan.

Pri la "sociedad" rilate al komerco kaj asocioj, en Esperanto estas "societo", ne kiel diminutivo de "socio", sed kiel propra substantiva radiko.

En la hispana lingvo "socialismo" devenas de "social". En Esperanto "socialismo" devenas de la adjektiva radiko "sociala", ne de la substantivo "socio".

Tiu diferenco en la signifo de la radikoj inter la hispana kaj Esperanto okazigas dubojn, precipe pri la signifo de socia kaj sociala. Jen ekzemplo eltirita el La Bona Lingvo de Claude Piron: Kial eblas diri pri Esperanto, ke ßi estas psikologie, "socie", morale, arte, strukture bona lingvo?". Ãu en tiu senco "socie" povas esti anstataªata per "sociale"? Ne! La lingva problemo estas socia, sendependa de la disdivido de la socio en diversaj sociaj klasoj. La sendungeco aª senlaboreco estas sociala afero, kiel tiel same ¤iuj konfliktoj inter la kapitalo kaj la laboristoj.

Al la esperantista movado povas aparteni homoj el ¤iuj sociaj klasoj, ¤ar la lingva problemo estas socia kaj komuna al la tuta homaro. En la esperantista movado de antaª ol la unua mondmilito estis multaj intelektuloj, ri¤uloj kaj e¤ la generalo Severt, subdirektoro de granda Ùipkonstrua entrepreno. En Hispanio multaj el la unuaj esperantistoj estis militistoj kaj ekleziuloj. Ili deziris solvi la socian problemon de la internacia komunikado. La fondißo de SAT en Prago en la jaro 1921 sub la devizo "For La Neªtralismon!", estißis pro tio, ke krom la socia lingva problemo, ili ankaª deziris batali por la solvo de la sociala problemo de la laboristaro.

La nuntempaj sociaj problemoj estas multegaj en mondo, kiu ekonomie planedißas, sed naskißas novaj etnaj aª gentaj naciismoj, kaj se ne estas grandaj militoj oftas la terorismo. La libera merkato pro la konkurenco povas provoki gravajn sociajn krizojn, kiel la ruinißojn de entreprenoj, metiistoj kaj agrokulturistoj en multaj geografiaj zonoj kaj provoki §aoson kaj diktaturojn. Granda sociala krizo sekvos la ruinißon de entreprenoj.

La sociala problemo estas unu el la sociaj problemoj ligita al la socia problemo entute. Ne solvißos la sociala problemo, se antaªe ne solvißas la sociaj problemoj de la milito, kaj de la disdivido de la mondo en tute soberenaj Ùtatoj. La naciaj patriotismoj devas esti anstataªitaj per la Tera patriotismo, kio ebligos la unuecon de la homaro.

La lingvo Esperanto povas esti, ne nur kiel lingvo, sed alportante la mesaßon de la unuißo de la homaro ßis tutmonda federacio de popoloj, la plej grava rimedo por solvi la socian problemon de la krizo de nia civilizacio por eniri survoje al universala civilizacio, en kiu ankaª devas esti solvita la sociala klasproblemo.

Ni ne pretendu solvi ¤iujn sociajn problemojn por ¤iu, ¤iam kaj ¤ie. La kunvivado ¤iam estos problemara, sed oni devas eviti la grandajn krizojn, kiuj povos ruinigi la homaron kiel atom-nuklea milito aª la perforta unuißo de la homaro sub unu sola granda imperio. Necesas ßenerala scio kaj bonvolo, necesas vasta interrilatißo kapabla por akordigi planedan socion en planedißo konkorda kun la ekonomia planedißo. Necesas Ùanßo de la pensmaniero je planeda skalo. Esperanto kun gia interna ideo aª homaranismo povas roli kiel la precipa kohero de la tutmonda socio.

La esperantistoj devas esti la unuaj, kiuj devas kompreni la socian gravecon de la esperantismo.

Giordano Moya
(majo 1998)


Kajero 39 | Kajeroj | Esperanto Hispanio
Kreita de Jesuo de las Heras la merkredon 15-an de julio de 1998 je la 08:53:26 horo.